De Standaard / Het Nieuwsblad
25 november 1995

SPELLING

aflevering 1

Aan-1-schrijven

over aaneenschrijven van samenstellingen

Duitsers zijn klevers. Zij maken woordenslingers als Donaudampfschiffahrtsgesellschaftsbeamter en geven er niet om of de lezer kan volgen. Fransen zijn hakkers. Zelfs een slaapkamer gaat in mootjes: chambre à coucher. Engelsen zijn stapelaars. Ze zetten maar woorden achtereen en rekenen erop dat de lezer de verbanden ziet. Vraag dat maar aan de quality control manager. En Nederlandsschrijvers zitten daartussenin.
Het laatste woord van de vorige zin moet inderdaad aaneen in onze spelling. Maar als u daar tegenopziet is het weer anders. Een ingewikkelde kwestie, dat aaneenschrijven. Of is het aaneen schrijven? Of aan één schrijven?

1. GRONDREGEL
Samenstellingen schrijven we in één woord, hoeveel delen er ook zijn: voordeur, voordeurdeler, voordeurdelerwet, voordeurdelerwetgeving... (al mag je daar niet mee overdrijven)

...tenzij ze moeilijk te lezen worden. Dan gebruiken we een koppelteken:
Probeert u even dit te lezen: basaria, popelpee, valkuil. En dan verklappen we wat we bedoelden: bas-aria, pop-elpee, valk-uil.

2. ZEKER AANEEN:

  • eenmaal, tweemaal, dertigmaal: alle getallen met -maal. Toch los: drie maal drie is negen
  • halfzes, halfuur, anderhalf, twee‰neenhalf: hoeveelheid en tijd met half-. Maar niet als het om plaatsen gaat: Half Mechelen had het gehoord.
  • linkeroog, rechtervleugel; minimumloon, maximumrente: woorden met linker- en rechter-, met maximum- en minimum-
  • mezelf, zichzelf: met -zelf. Maar met -zelfde schrijven we: een zelfde, dit zelfde; dezelfde, hetzelfde
  • donkergeel, helderblauwe, grijsgroen: samengestelde kleurnamen
  • potdoof, steenduur, kraaknet: vergelijkingen of versterkte bijvoeglijke naamwoorden
  • erop, hierin, daaraan, waaronder: er-, hier-, daar-, waar- gevolgd door een voorzetsel (te zamen een "voornaamwoordelijk bijwoord")
  • erbovenop, daartussendoor: dat laatste gaat ook met twee voorzetsels.

    3. GOK MAAR OP AANEEN:
    Als we twee woorden in één adem uitspreken, en vooral met slechts één woordaksent, schrijven we ze ook aaneen. Dat geldt met name voor:

  • achturendag, eenrichtingsverkeer, derdemachtswortel, tweedeklasreiziger: woorden die beginnen met een getal
  • grotemensenwerk, kleinhandelaar, jongedochter, oudemannenhuis, goedgelovig: woorden die beginnen met een bijvoeglijk naamwoord als groot (grote-), klein(e), jong(e), oud(e), goed(e)

    4. Valkuilen

  • er is verschil in betekenis tussen:
    - We moeten ten minste een miljoen betalen. Maar we kùnnen het tenminste betalen.
    - Ten slotte kwamen we in de kroonzaal. We waren tenslotte uitgenodigd.
    Twee woorden aaneen hebben een minder letterlijke betekenis dan apart
  • er is een grammatikaal verschil tussen:
    - Te veel geld opdoen. Het teveel wordt teruggestort.
    (bijvoeglijk/zelfstandig)
    - Hoe ver kun jij plassen? Je moet weten hoever je gaat.
    (vraagwoord/bijwoord)
  • samengestelde werkwoorden en afgeleiden: soms apart...
    in bezit nemen - ik neem in bezit - de inbezitneming in vrijheid stellen - ik stel in vrijheid - de invrijheidstelling - in werking treden - het treedt in werking - de inwerkingtreding
    ...soms aaneen terechtstellen - ik stel terecht - de terechtstelling - de tentoonstelling

    Als een werkwoord in het woordenboek voorkomt met een woord eraan vast (tentoonstellen, bezighouden, eruitzien) dan schrijven we het zoveel mogelijk aaneen.

    5. TELWOORDEN

  • Je schrijft aaneen:
    a. acht, achttien, achtentachtig:
    telwoorden van één tot honderd
    b. achthonderd, achttienhonderd, achtentachtighonderd: de woorden van geval a met "honderd" erachter
    c. achtduizend, achtentachtigduizend, achthonderdduizend, achttienhonderdduizend:
    de woorden van de gevallen a en b met "duizend" erachter:
    d. achtste, achttiende, achtentachtigduizendste:
    de rangtelwoorden van al deze gevallen

  • Je schrijft los:
    a. achthonderd achttien, achtentachtighonderd en acht:
    veelvouden van honderd, met een lager getal erachter
    b. acht miljoen, achtentachtig miljard:
    kombinaties met miljoen, miljard en hoger
    c. een derde, drie zevende:
    breuken, behalve als ze als bijvoeglijk naamwoord gebruikt worden: een tweederde meerderheid

    6. UIT HET HOOFD (OF UIT HET BOEKJE)
    Dit zijn vaste Nederlandse uitdrukkingen die al dan niet aaneen worden geschreven.
    dankzij
    heden ten dage
    heel wat
    in allerijl (Van Dale: in aller ijl)
    ingeval
    in geval van
    onder meer
    op heterdaad
    te gelegener tijd
    tegelijkertijd
    te midden van
    terzake (los in Van Dale)
    terzelfder tijd
    uitentreuren
    vanboven
    zonder meer

    Ludo PERMENTIER