De Standaard / Het Nieuwsblad
6 december 1995

SPELLING

aflevering 10

Af-bre-ken van woor-den

Over afbreekplaatsen binnen woorden

Al sprekend kunnen we woorden onderverdelen in lettergrepen. Dat doen we bijna spontaan als we gaan skanderen: ek-stra ver-se aar-da-pe-len. Wanneer we schrijven, breken we af volgens regels die we niet intuïtief aanvoelen. Zo schrijven we: ex-tra ver-se aard-ap-pe-len. Het afbreken van woorden is hoe langer hoe meer een taak voor de computer, en die doet dat nog altijd niet korrekt. Daarom gaat niemand meer steigeren als je een woord verkeerd afbreekt (nou ja: wij krijgen op de krant wel degelijk schampere brieven hierover). Maar het staat niet netjes en verkeerde afbrekingen als spons-oren, fiet-spaden en beste-dingen werken op de lachspieren. We vatten daarom de vuistregels voor u samen, en kunnen voor de rest alleen naar het Groene Boekje of Vann Dale doorverwijzen.

1. onder-deel, er-op, over-schatten, eenden-eiland, meest-al: breek samenstellingen af tussen de delen. Een verbindingsletter gaat mee met het eerste deel: brugge-hoofd; handels-ingenieur

2. boom-pje, her-denking, on-gewoon, ver-on-acht-zamen, lang-ste, fiets-ster: laat in afleidingen het grondwoord intakt

3. maar hier gelden ook andere regels:

  • zoe-ken, bees-ten, ge-lig, zon-daar: begint een achtervoegsel met een klinker, laat dan één medeklinker meegaan naar de volgende regel
  • vergeet-achtig, gulzig-aard: deze uitzondering geldt niet voor de achtervoegsels -achtig en -aard
  • maar in bas-taard, do-laard, grijn-zaard, vein-zaard en Span-jaard geldt de uitzondering wel
  • afkom-stig, oog-sten, gebar-sten: als een grondwoord eindigt op een medeklinker plus -st, en het achtervoegsel begint met een klinker, dan gaat die -st integraal mee naar de volgende lettergreep

    4. je mag ook afbreken binnen een grondwoord. Maar:

  • niet: *a-linea of *aline-a maar ali-nea niet: *mensa-pen, *flapo-ren, *au-tokenteken
    Waar je ook afbreekt (tussen grondwoorden en/of voor- en achtervoegsels) splits nooit één klinker af van de rest van het woord, liefst ook niet van het grondwoord waartoe het behoort

  • zo-mer, indu-strie, bela-chelijk: zorg ervoor dat zo veel mogelijk medeklinkers meegaan naar de volgende regel.
  • "Zo veel mogelijk" wil zeggen: kombinaties van letters die ook aan het begin van een woord kunnen voorkomen. Dus niet: *verva-ngen, *pla-nten (ng en nt kennen we niet als begin van een woord)
  • wel: naas-te, niet *naa-ste: er mag geen "onwelgevormd" spellingsbeeld ontstaan bij de afbreking: de eerste alinea moet de vorm hebben van een Nederlandse lettergreep (bij voorbeeld geen open lettergreep met dubbel gespelde klinker)
    dus:
  • wel: dek-sel, niet: *de-ksel: je mag geen gesloten lettergreep openbreken door de afbreking, want dan zou een andere uitspraak gesuggereerd worden.
  • wel: ka-binet, niet: *kab-inet: geen gesloten lettergreep maken, want dan had de klinker moeten verdubbelen

  • wel: lui-er, individu-eel, niet: *koo-itjes, *ga-an: je mag tussen twee klinkers afbreken, maar niet midden in een lange klank of tweeklank
  • wel: pa-norama, niet: *pan-orama
  • wel: re-digeren, niet: *red-igeren: Latijnse of Griekse samenstellingen en afleidingen hoeven niet gesplitst te worden in grondwoorden en voor- of achtervoegsels.
    Indien klassieke voorvoegsels of achtervoegsels ook in onze taal gangbaar zijn, worden ze wel gebruikt als afbruikplaats: in bio-sfeer herken je duidelijk het woorddeel bio, in bios-coop is dat minder het geval. Omdat deze regel geen duidelijk criterium bevat, moet je naar het boekje grijpen.

  • wel: ex-tremisme, niet:* tax-i of *ta-xi: breek niet af voor of na een x die tussen twee klinkers staat. Het woord taxi kun je dus niet afbreken.
  • wel: loy-aal, niet: *lo-yaal: een y tussen klinkers blijft bij het eerste woorddeel
  • voorts gelden nog de volgende afspraken:
  • wel: mees-ter, niet: *mee-ster, wel: wes-pen, niet: *wesp-en: de kombinaties st en sp worden afgebroken na de s:
  • wel: li-chaam, niet: *lic-haam: de kombinatie ch wordt niet gesplitst

    5. bij woordafbreking vervalt het deelteken:
    geïnteresseerd wordt ge-interesseerd.

    6. bij woordafbreking vervalt ook de biezondere vorm van verkleinwoorden:
    baby'tje: baby-tje; slaatje: sla-tje; cafeetje: café-tje; dineetje: diner-tje; parapluutje: paraplu-tje

    Ludo PERMENTIER