De Standaard / Het Nieuwsblad
28 november 1995

SPELLING

aflevering 3

Koppelen en delen

over het koppelteken en het deelteken

Wat is een samenstelling? Wat is een afleiding? Dit wordt een belangrijk onderscheid in de nieuwe spelling, want in samenstellingen gebruiken we koppeltekens (mee-eten) en in afleidingen deeltekens (beëdigde). Daarom geven we deze vuistregel: een samenstelling bestaat uit twee of meer delen die ook afzonderlijk bestaan: huis+sleutel; automobiel+industrie; onder+wijs+ervaring; een afleiding bestaat uit een grondwoord plus een voorvoegsel en/of een achtervoegsel dat niet autonoom voorkomt in onze taal, bij voorbeeld be-, ge-, on-, anti-, -aard, -tje, -eren: bespelen, gebladerte, onding, antistof, luiaard, appeltje, runderen.

Gebruik van het koppelteken

In de nieuwe spelling gebruiken we het koppelteken soms waar we vroeger een deelteken of trema schreven. Wij geven u de nog steeds gangbare en de nieuwe regels bijeen.

A. Samenstellingen

Gewone samenstellingen met twee of meer deelwoorden, worden aaneengeschreven (zie aflevering 1). Dit zijn de uitzonderingen:

luitenant-kolonel, priester-dichter: persoonsnamen die bestaan uit gelijkwaardige delen, schrijven we met koppelteken

proces-verbaal, secretaris-generaal, café-chantant, Brussel-Centraal, de commissie-Geerts, oud-Hollands: tweedelige samenstellingen waarvan het tweede deel het eerste bepaalt. Ook samenstellingen met een eigennaam als tweede lid

Sint-Joris, Sint-Romboutskathedraal, Sint-Annastraat, Heilig-Hartziekenhuis, Heilig-Bloedprocessie: na Sint of St. Na Heilig als het niet om een persoon gaat, maar deze woorden zie je ook zonder koppelteken

e-snaar, T-shirt, 80-jarige, &-teken: samenstellingen waar aparte letters, cijfers of andere tekens deel van uitmaken. Speciaal geval: 19de-eeuwse (ook: negentiende-eeuwse) Als het om meervouden en afleidingen gaat van letters en afkortingen, gebruiken we de apostrof: a'tje, PV's, CVP'er. Zie de aflevering over apostrof.

mevrouw Devos-Van Driessche: in namen van gehuwde vrouwen

Zuid-Afrika, Zuid-Afrikaan, Zuid-Afrikaans: aardrijkskundige namen en hun afleidingen. Dit is nieuw! Vroeger schreven we Zuid-Afrika, *Zuidafrikaan, *Zuidafrikaans.

ex-president, pro-westers, non-proliferatieverdrag: na een reeks voorvoegsels (of voorvoegselachtigen), die een negatieve betekenis bijbrengen. Van Dale wijkt hier af van het Groene Boekje, maar heeft een bruikbare klassificering:

niet-, non-, pseudo-, semi-, quasi-: drukken ontkenning of schijnbaarheid uit: niet-roker, non-event, pseudo-wetenschap, semi-professioneel, quasi-onverschillig

ex-, loco-, vice-, substituut-, adjunct-, aspirant-, oud-: wijzen op het voormalige, toekomstige, plaatsvervangende van een status: ex-echtgenoot, loco-burgemeester, vice-gouverneur, substituut-procureur, adjunct-chef, aspirant-journalist, oud-leraar

pro-, anti-: in de betekenis (on)gunstig gezind: pro-communistisch, anti-westers. Dus niet in woorden als profase of antistof

Volgens het Groene Boekje schrijf je anti- niet met een koppelteken, en privé- wel.
Let op: contra- wordt volgens beide gidsen wel aan het tweede deel geschreven, tenzij de klinkers botsen: contrarevolutionair, contra-alt.
Andere (klassieke) voorvoegsels gebruiken we zonder koppelteken:

bruto-, co-, contra-, duo-, mini-, neo-, psycho-, sub-, thermo-: brutoloon, coproducent, contraproductief, duobaan, minidecreet, neofascist, , psychosomatisch, subtotaal.
Als klinkers botsen (zie hieronder) komt er toch een koppelteken: bruto-ontvangst, co-ouderschap

de-, pre-, re plus de tel-voorvoegsels bi-, di-, tri-: dedramatiseren, prepuberaal, reanimeren, dipoolantenne, tripartite.

Als klinkers botsen (zie hieronder) gebruiken we een deelteken: preëlectoraal, reïnterpreteren

Vrijheid, blijheid!

Noordzee-conferentie, Bruegel-biograaf, Afrika-politiek, Generale-aandeel, Sabena-personeel, tweedekans-onderwijs, eind-jaren-zestigmethode : de gebruiker heeft de vrijheid om met een koppelteken de struktuur van samenstellingen te verduidelijken.

B. Botsende klinkers

Sommige klinkerkombinaties stellen in het Nederlands een aparte klank voor: de lange klanken aa, ee, oo, eu, ie en de tweeklanken ei, ui, ou, au, ai. Als binnen een woord zulke klinkers gaan botsen, moeten we ze uiteenhouden. Dat doen we in samenstellingen anders dan in afleidingen:

na-apen, zee-engte, mede-inzittende, auto-ongeluk, college-uren, milieu-inspectie, baby-artikelen: in samenstellingen gebruiken we een koppelteken. Dit is nieuw!

lila-achtig: in afleidingen met het achtervoegsel -achtig schrijven we een koppelteken als het eerste lid eindigt op a. Met andere achtervoegsels houden we deze verwarrende letterkombinaties uiteen door een deelteken (zie hieronder). Bij niet-bestaande klinkerkombinaties schrijven we gewoon aaneen: olieachtig

anti-intellectueel, gummi-jas: ook de kombinaties ii en ij houden we met een koppelteken uiteen

bio-industrie, hydro-elektriciteitde woorddelen bio-, hydro-, macro-, micro-, mini-, multi-, neo- en socio gedragen zich als delen van een samenstelling. We schrijven ze met koppelteken als er een botsende klinker volgt. Anders schrijven we aaneen: biofysicus, hydrocultuur.

tweeëntwintig: in getallen gebruiken we een deelteken

Gebruik van het deelteken

tetraëder, naïviteit, reële, geïnd, reünie, conciërge, koloniën, poëzie, egoïsme, coördinatie, jezuïet, vacuüm: het deelteken (ook trema genoemd) gebruiken we in niet-samengestelde woorden (doorgaans: afleidingen, zie hierboven) om te vermijden dat we elkaar rakende klinkers als één klank (lange klinker of tweeklank) gaan lezen.

baccalaurei, baccalaureus, museum, mecanicien, musicienne: bovenstaande regel passen we niet toe op Latijnse en Franse uitgangen zoals -ei, -eus, -eum en -ien, -ienne

chaos, beademen, beogen, draaiing, biologie, eieren, kuieren, evacueren, zeearend, officieel: als er geen verwarring mogelijk is, schrijven we geen trema

De grote nieuwigheid in deze les: bij botsende klinkers in samenstellingen schrijven we een koppelteken, in afleidingen en ongelede woorden een deelteken.

Ludo PERMENTIER