De Standaard / Het Nieuwsblad
2 december 1995

SPELLING

aflevering 7

Van kaas naar cees (1)

Over de letters k en c

In een groot aantal bastaardwoorden schrijven we een k- of een s-klank als c, een kw-kombinatie als qu, een t als th, een z als s, een ks als x. Daar komen uitheemse spellingen voor klinkers bovenop: ee wordt soms als ae geschreven, ie als y, oe als ou. Regels geven is moeilijk; de beslissing om het zo te doen is het resultaat van een evolutie, van wisselend suksesvolle pogingen om te vernederlandsen, van politiek. Alleen een woordenboek geeft uitsluitsel. Wat volgt in deze en volgende afleveringen van onze spellingkursus, zijn vuistregels, in de eerste plaats bedoeld voor wie de progressieve spelling gewend was of wie progressief en voorkeur door elkaar gebruikte.

Algemene regels:

  • Alles wat begint met "acc-" is met c:

    accolade
    accommodatie
    accordeon
    accrediteren

    behalve:
    akker
    akkefietje
    akkoord

  • de klank "aks" aan het begin van een woord wordt bijna altijd acc- geschreven:
    accelerator
    accent
    accijns.

    Uitzonderingen zijn axiaal en axioma, en natuurlijk aks (hakbijl)

  • "-ect", "-uct" en "-ctief" zijn altijd met c:
    dialect
    insect
    project
    aquaduct
    product
    viaduct
    actief
    collectief
    productief

  • "oct-" aan het begin van een woord is altijd met c:
    octaaf
    octet
    octopus
    octrooi
    behalve in oktober

  • "cri-" aan het begin van een woord staat naast kri-:
    crimineel
    crisis
    criterium
    krimi
    kris
    kristal

    Let op de afleidingen van kritiek: criticaster, criticus; diakritisch, kritisch, kritiseren

  • zeer verwarend zijn de werkwoorden op de klank "-keren":
    appliceren/appliqueren
    attaqueren
    bruuskeren
    choqueren
    stockeren
    trukeren

  • de uitgangen "-catie", "-caris" en "-catief" zijn nu bijna algemeen met c:
    bonificatie
    explicatie
    implicatie
    de uitzondering *publikatie wordt naar publicatie omgespeld.
    Alleen het woord lokatie blijft dwarsliggen
    biobliothecaris
    vicaris
    indicatief
    evocatief
  • de lettergrepen "co-", "col-", "com-", "con-" en "cor-" aan het begin van een woord zijn bijna altijd met c:
    coalitie
    co-educatie
    combineren
    commercieel
    contract
    copiloot
  • maar met k blijven:
    kobalt
    kohier
    koketteren
    konfijten
    Kongo
    kosmos

  • "elekt-" is altijd met k:
    elektriciteit
    elektronica
    elektronicus

  • als het grondwoord met c is, zijn ook de samenstellingen en afleidingen met c:
    Mexico - Mexicaans
    Calvijn - calvinist
    Colorado - coloradokever
    Uitzondering: Canada - kanada (boom)

  • je maakt een goede kans op een c voor de klank k:
  • in woorden die beginnen met cai- (uitspraak kè): caissière, coi- (uitspraak kwa): coiffeur, esca-: escapade, cycl-: cyclisch
  • voor een ou (uitspraak oe): concours
  • in woorden met uitgang: -a: circa, -air: secundair, -ica: politica, -icum: practicum, -o: cargo, -or: cantor, -trice en -teur: provocatrice, -': café -us: academicus, -um: arsenicum
  • woorden met ch aan het begin, die zowel uitgesproken werden met ch als met k, verliezen doorgaans hun k-variant:
    choleriek
    choreografie
    christelijk
    chromosoom

    Ludo PERMENTIER