De Standaard / Het Nieuwsblad
5 december 1995

SPELLING

aflevering 9

Antiquariaat

Over x, qu, th, s, c en ou

De "progressieve" spelling moet het ook in andere keuzespellingen dan de kwestie c of k afleggen: we schrijven niet langer *eksamen, *apoteek, *kwoteren, *banalizeren, *goeverneur maar examen, apotheek, quoteren, banaliseren, gouverneur.
Toch kun je niet zomaar in alle bastaardwoorden x, th, qu, s en ou voorrang geven op ks, t, kw, z en oe. Want er zijn woorden waar het omgekeerd is: seksueel, astma, rekwisiet, fameuze, soeverein. In het boekje kijken lijkt de enige oplossing. Toch zijn er enkele vuistregels om te volgen, vooral voor woorden uit antieke talen. Een greep uit het antiquariaat:

Ks/x:

  • de Kempische Steenkoolmijnen zijn zo lang op zoek geweest naar reconversiemogelijkheden, maar de spelling geeft hun de pap in de mond: alle seks is met KS: seks, seksueel, sekse, seksualiteit, seksshop,...
  • Tekst staat naast context en pretext

  • in bastaardwoorden is het voorts overal -ex-:
    examen - executieve - complex - dyslexie - experiment - annexeren - explosie - exploiteren - exploot - ex-burgemeester - exact - excentrisch - exceptie - excursie - excuus - executeren - exemplaar - exercitie - exhibitionist - experiment - extensie - extra - extract - flexibel - index - perplex - telex - latex - textiel

    Inheemse woorden zoals deksel en heks doen daar natuurlijk niet aan mee, evenmin als het enige (grond)woord dat nog met eks- begint: ekster

  • Let op de mogelijkheden van "aks":

  • Let op de schrijfwijze xc in:
    excellentie
    excerpt
    exces
    exceptioneel
    excentriek
    excentrisch
    exciteren

    Th/t:

  • geen th voor een medeklinker:
    atleet
    antropoloog
    astma
    misantroop
    trombose
    behalve thriller en eigennamen: arthurromans

  • aan het eind van het woord staat geen th: chrysant, monoliet, behalve bij eigennamen: goliath, Macbeth

  • geen th na f of ch: oftalmoloog, diftong, autochtoon

  • th in alle -theken: apotheek, bibliotheek, discotheek, videotheek plus hun personeel: apotheker, bibliothecaris

  • th in alle -pathieën: sympathie, homeopathie, maar niet bij -paten: psychopaat

  • veel voorkomende woorden met th:

    althans - atheneum - authentiek - cantharel - ether - euthanasie - hypotheek - katheder - kathedraal - katholiek - lithografie - luthers - methode - neurasthenie - python - stethoscoop - theater - theoretisch - theorie - therapie - thermometer - thesis - thuis - sympathiek - synthese

  • geen th in gotisch en gotiek.

    Qu/kw

  • in woorden waar je zowel k als kw kunt uitspreken, schrijf je qu: antiquiteit, equilibrist, equinoctiaal, equivalent, quotiënt, quoteren. Uitzonderingen: rekest/rekwest zijn allebei goed; in het Groene Boekje ook requisitoir/rekwisitoor
  • ook als je alleen k zegt, kun je qu hebben; hiervoor gelden de aanwijzingen die ook de keuze tussen c en k bepalen (zie aflevering 7): vreemde woorden hebben gemakkelijker een qu: maquette, quarantaine, quatre-mains, quitte, cheque, chique
  • als je kw zegt, schrijf je

    S/c

  • er verandert niets aan de woorden die we met s uitspreken, maar met c schrijven. Er vallen er geen weg en er komen er geen bij. Aangezien de voorkeurspelling en de progressieve op dit punt niet van elkaar verschilden, doen zich geen aanpassingsproblemen voor

  • toch enkele struikelstenen signaleren:
    cichorei - cider - cigarillo - cilinder - cimbaal - cipres - cirkel - circus - cyclus - cynisch - sifon - sigaar - sigaret - silo - sinus - sitar - syfilis - syllabe - symbiose - synagoge - synchroon

    S/z

  • tussen klinkers spreken we s gewoonlijk z uit, maar we schrijven s in:
    amuseren - basalt - basis - blouse - desillusie - extase - fantaseren - fantasie - filosofie - frase - fusie - geiser - museum - oase - parafraseren - present - presenteren - presentatie - presentator - reserve - virtuositeit

  • maar bijvoeglijke naamwoorden op -eus en -ieus hebben een verbogen vorm met z: rancuneuze, serieuze, religieuze

  • de werkwoordsuitgang -izeren wordt weer -iseren:
    organiseren - realiseren - rationaliseren
    Dat geldt ook voor -yseren:
    analyseren - paralyseren.

    Ou/oe

  • om uit het hoofd te leren:
    blouse - bougie - bouillon - boulevard - bourgogne - contour - coulant - couplet - coupon - courant - couvert - douane - douanier - doubleren - douceur - enthousiasme - foulard - fourneren - gouvernante - gouvernement - journalist - mouleren - mousseline - mousseren - parcours - pousseren - rembours - roulette - route - routine - savoureren - souffleur - souper - souvenir - tournee - tournure - velouteren

  • in sommige woorden die in de donortaal een ou hadden, schrijven wij oe: - foerage - jaloezie - koer - koers - kroep - loep - mammoet - soeverein - toerist

  • de u voor oe komt in het Nederlands bijna niet meer voor, behalve in eigennamen en geografische namen: Mobutu, Uganda.

    Ludo PERMENTIER